Θανάσης Δρίτσας, Καρδιολόγος, Αναπληρωτής
Διευθυντής, Ωνάσειο Καρδιοχειρουργικό Κέντρο, Συνθέτης και
Συγγραφέας. Διακεκριμένο Μέλος της Διεθνούς Επιστημονικής
Εταιρείας Μουσικής στην Ιατρική (ΙΑΜΜ). Βραβείο Ακαδημίας
Αθηνών (2019) για το πρωτοποριακό επιστημονικό του έργο στην
εφαρμογή της μουσικής θεραπείας σε καρδιολογικούς ασθενείς.

Η μουσική ως θεραπεία από την αρχαιότητα στην εποχή της τεκμηριωμένης σύγχρονης ιατρικής.

Αν ερευνήσει κανείς τις αντιλήψεις των αρχαίων Ελλήνων για τη μουσική όπως αυτές προβάλλουν στη φιλοσοφική σκέψη κυρίως του 5 ου και 4ου αιώνα διαπιστώνει ότι οι ρίζες της θεμελιώδους αυτής μορφής έκφρασης και επικοινωνίας ανάγονται στον Απόλλωνα και στον Διόνυσο.

Στα αρχαία κείμενα, ειδικά στον Πλάτωνα και τον Αριστοτέλη, τονίζεται η σημαντική ψυχοσωματική επίδραση της μουσικής. Σύμφωνα με τον Δάμωνα, σπουδαίο θεωρητικό της μουσικής και δάσκαλο του Σωκράτη και του Περικλή, η δύναμη της μουσικής οφείλεται στο γεγονός ότι μουσική μιμείται τις κινήσεις της ψυχής. Ανάλογα με το είδος και τα χαρακτηριστικά της μουσικής (μουσικό όργανο, ρυθμό, μουσικό τρόπο) η μουσική σύμφωνα με την αρχαιοελληνική αντίληψη έχει διπλή δράση: αφενός μπορεί να επιδράσει στο ήθος των ανθρώπων και μέσα από την καταστολή παθών και επιθυμιών αποκτά μεγάλη παιδευτική αξία και αφετέρου μπορεί να επιδράσει στο «άλογο» μέρος της ψυχής όταν αυτό υφίσταται διαταραχές και έτσι μετατρέπεται σε θεραπευτικό εργαλείο. Στην πρώτη περίπτωση η μουσική συνδέεται με την διδασκαλία (εκπαίδευση) και υπάγεται στη ζώνη επιρροής του Απόλλωνα και των Μουσών. Στη δεύτερη περίπτωση που θα μας απασχολήσει εδώ συνδέεται με την κάθαρση και επομένως υπάγεται στη ζώνη επιρροής του Διονύσου.

Σύμφωνα με τις πλατωνικές αντιλήψεις αν ο Απόλλωνας και οι Μούσες παρέχουν μέσω της μουσικής στους θνητούς τα αγαθά της παιδείας στον Διόνυσο αποδίδονται σε μεγάλο βαθμό τα ζητήματα της μανίας, της δύναμης δηλαδή εκείνης που σπάει τα δεσμά και μέσα από κατάλληλες τελετουργικές διαδικασίες μπορεί να οδηγήσει σε σε αυτό που οι αρχαίοι Έλληνες αποκαλούσαν «κάθαρση» (με την ψυχολογική έννοια της λέξης), όπου μουσική και χορός είχαν πρωταρχική σημασία.

Κατά τον Πλάτωνα η τελεστική μανία είναι ασθένεια και οι τελετές που την συνοδεύουν (μουσική και χορός κυριαρχούν εδώ) στοχεύουν στη θεραπεία της. Στον πλατωνικό κόσμο πολλές διαταραχές αποδίδονται σε δυσαρμονικές κινήσεις της ψυχής και η θεραπεία τους επιτυγχάνεται με τη κατάλληλη βοήθεια αρμονίας (μελωδίας) και μουσικού ρυθμού. Πολύ χαρακτηριστικά αναφέρει ο Πλάτωνος στον Τίμαιο: «Η αρμονία μας δόθηκε από τις Μούσες ως σύμμαχος ενάντια στην δυσαρμονία της ψυχής που ενυπάρχει ως φυσική τάση εντός μας, έτσι ώστε να τη οδηγήσει σε τάξη και συμφωνία με τον ίδιο τον εαυτό της. Και ο ρυθμός πάλι για τον ίδιο σκοπό μας δόθηκε, δηλαδή για να παλέψουμε την τάση που υπάρχει μέσα μας για απουσία μέτρου και έλλειψη χάρης».

Στην περίπτωση της τελεστικής μανίας μάλιστα προτείνεται χρήση ενός συγκεκριμένου οργάνου και μιας συγκεκριμένης μουσικής κλίμακας (μουσικός τρόπος) που μπορεί να επενεργήσει στο πάθος και να οδηγήσει
σε κάθαρση: είναι ο ήχος του αυλού και μάλιστα όταν ο αυλητής παίζει σε φρύγιο ήχο. Ο φρύγιος ήχος κατά τους αρχαίους ταιριάζει με το ηχόχρωμα του αυλού εφόσον έχει χαρακτήρα οργιαστικό και εξάπτει το συναίσθημα.

Σύμφωνα με τον Αριστοτέλη, ο αυλός, όπως και ορισμένα ιερά άσματα εγείρουν ψυχικά πάθη, όπως το έλεος, ο φόβος και ο ενθουσιασμός. Σε όσους είναι επιρρεπείς στα πάθη αυτά η μουσική του αυλού και των ιερών μελών επιφέρει στην ψυχή θεραπεία και κάθαρση αναμεμιγμένη με ευχαρίστηση και για το λόγο αυτό, σύμφωνα με τον Αριστοτέλη, τέτοιου είδους μουσική είναι κατάλληλη για το θέατρο.

Την άποψη ότι υπάρχουν συγκεκριμένες μελωδίες και ήχοι που επιδρούν στις ταραγμένες ψυχές αναπτύσσει ο Πλάτωνας στο έργο του Ίων, όπου αναφέρει ότι οι Κορυβαντιώντες (άτομα εκτός εαυτού με την έννοια της ψυχικής νόσου θα λέγαμε σήμερα) αντιλαμβάνονται πρόθυμα μόνον ένα είδος μουσικού μέλους, αυτό του θεού που τους κατέχει, και για να εναρμονιστούν με αυτό, βρίσκουν αντανακλαστικά τις κατάλληλες χορικές κινήσεις και τα λόγια τα οποία τραγουδούν. Εδώ εμφανίζεται η έννοια της μουσικής-και του χορού-ως παράλληλα μέσον διάγνωσης αλλά και θεραπείας.

Πολύ σημαντικός ήταν επίσης ο θεραπευτικός ρόλος της μουσικής στους Ορφικούς και τους Πυθαγόρειους. Οι Πυθαγόρειοι μοιράζονταν με τους Ορφικούς την ιδέα ότι η ζωή είναι βάσανο και τιμωρία για παλαιά αμαρτήματα. Η μουσική αποτελούσε τεχνική που σε συνδυασμό με ασκητικούς κανόνες διαβίωσης βοηθάει στην θεραπεία-κάθαρση της ψυχής. Δύο από τα κυριότερα εξαγνιστικά άσματα που χρησιμοποιούσαν Ορφικοί και Πυθαγόρειοι ως θεραπευτικό μέσο ήσαν οι Επωδές και οι Παιάνες. Χρήση παιάνων με θεραπευτική δύναμη μαρτυρείται ήδη στα ομηρικά έπη: στο Α της Ιλιάδας, η ολοήμερη εκτέλεση ύμνων και Παιάνων απέτρεψε την ολική καταστροφή από την λοιμική νόσο που προκάλεσαν τα φλεγόμενα βέλη του Απόλλωνα. Θεραπευτική επίδραση είχαν και οι παιάνες που χρησιμοποίησε ο Θαλήτας στη Σπάρτη, απαλλάσσοντας με τον τρόπο αυτό την πόλη από πανούκλα. Οι Πυθαγόρειοι χρησιμοποιούσαν καθημερινό πρόγραμμα μουσικοθεραπείας, η μουσική πριν από την κατάκλιση τους βοηθούσε να απαλλαγούν από τις ταραχές και τους θορύβους της ημέρας και να έχουν ύπνο ελαφρύ με ευχάριστα όνειρα. Επίσης αμέσως μετά την αφύπνιση εκτελούσαν ειδικά κομμάτια για λύρα, και έτσι προετοιμάζονταν για τους έντονους βιορυθμούς της ημέρας και απαλλάσσονταν από την νωχέλεια της νύχτας. Φαίνεται ότι οι Πυθαγόρειοι είχαν μελετήσει την συσχέτιση των μουσικών τρόπων και ρυθμών με τις μεταβολές του θυμικού και εφάρμοζαν αναλόγως της περίστασης διαφορετικές μουσικές συνταγές.

Το δεύτερο είδος θεραπευτικών μαγικών τραγουδιών, οι επωδές, θα μπορούσαν να θεωρηθούν ως ξόρκια τα οποία ανιχνεύονται παγκόσμια ακόμη και σε πολύ πρώιμες μορφές πολιτισμού. Θεραπευτική χρήση επωδών αναφέρεται στην Οδύσσεια όταν οι γιοι του Αυτόλυκου θεραπεύουν την πληγή του Οδυσσέα με επίδεση και με τραγούδι-επωδή. Οι επωδές έχουν ποικίλες χρήσεις, εκτός από ιατρική θεραπεία, γιατρεύουν ερωτικές απογοητεύσεις, δαμάζουν τα στοιχεία της φύσης και διώχνουν κάθε δαιμονικό στοιχείο. Ο μύθος του μάγου αοιδού και προφήτη Ορφέα αντιπροσωπεύει την αποθέωση της δύναμης της μουσικής, ειδικά του τραγουδιού-επωδής, εφόσον ο ίδιος ο Ορφέας με επωδές μετακινούσε αντικείμενα, από έναν αναμμένο δαυλό μέχρι και την ίδια την Αργώ.

Οι αριθμοί της ομορφιάς
Το πρόβλημα του ωραίου και της ομορφιάς απασχόλησε και απασχολεί ψυχολόγους, παιδαγωγούς, κοινωνιολόγους και κάθε άνθρωπο που μπορεί να αντιληφθεί πόσο ουσιαστικό φαινόμενο αποτελεί η δίψα για ομορφιά, η οποία και γεννά την τέχνη δηλ. τη ζωγραφική, τη γλυπτική, την αρχιτεκτονική, την ποίηση, τη λογοτεχνία και τη μουσική. Υπάρχουν βέβαια δύο στάσεις απέναντι στην ομορφιά. Η πρώτη περιλαμβάνει αυτούς που αισθάνονται, δηλ. βλέπουν, ακούν, αγγίζουν αλλά δεν μπορούν ούτε ψάχνουν πέραν της απλής αίσθησης. Η δεύτερη στάση περιλαμβάνει, όχι μόνον αυτούς που αισθάνονται αλλά επίσης ψάχνουν και το γιατί, αναζητούν τις κοινωνικές και ψυχολογικές σημασίες των αισθητών. Οι άνθρωποι που υιοθετούν την πρώτη στάση δεν μπορούν συνήθως να ξεχωρίσουν το γεωμετρικό κάλλος ενός αμφορέα από την ιδιότητά του να μεταφέρει νερό, δεν μπορούν να δουν το κάλλος στη γραμμή και τα χρώματα ενός ψαριού, αλλά βλέπουν την κατάληξή του στο τηγάνι! Πρέπει πριν αρχίσει κάποιος να αναζητεί το τι είναι ωραίο να ξεκαθαρίσει μέσα του ότι η αναζήτηση της ομορφιάς – κυρίως μέσω της τέχνης- είναι διαδικασία ανιδιοτελής, δηλ. χωρίς πρακτική ωφέλεια. Η εξέλιξη της τέχνης από τις πρωτόγονες κοινωνίες προς την περίοδο των ιστορικά σημαντικών πολιτισμών είναι μια προοδευτική πορεία από την εξαρτημένη τέχνη στην τέχνη που οδηγεί στην κατάκτηση μιας ομορφιάς μη εξαρτημένης από βιοτικούς ή άλλους πρακτικούς παράγοντες, αλλά αυθύπαρκτης και αυτόνομης.

Στο πλαίσιο της αναζήτησης των νόμων της ομορφιάς -εφόσον αποδεχθεί ο λογικός νους ότι υπάρχουν αυτοί- δεν θα μπορούσαμε να αγνοήσουμε τη συνεισφορά των Πυθαγορείων και του Πλάτωνα στη διαμόρφωση μιας θεωρίας για την ομορφιά που επέδρασε αποφασιστικά στην εξέλιξη της σκέψης από την αρχαιότητα μέχρι σήμερα. Οι Πυθαγόρειοι ήσαν οι πρώτοι που ασχολήθηκαν με τη μαθηματικοποίηση των νόμων της αρμονίας και συσχέτισαν τους αριθμούς και τις αναλογίες αριθμών με τους νόμους της μουσικής. Οι Πυθαγόρειοι με τη διαίρεση του μονόχορδου σε απλούς αριθμητικούς λόγους 1:2, 2:3 και 3:4 έφεραν στο φως τα μουσικά διαστήματα της ογδόης (δια πασών κατά την πυθαγόρεια ορολογία), της πέμπτης (δια πέντε κατά την πυθαγόρεια ορολογία) και της τετάρτης αντίστοιχα (δια τεσσάρων σύμφωνα με την πυθαγόρεια ορολογία), τα οποία αποτελούν και τη βάση κατασκευής όλων των μουσικών συστημάτων μέχρι και τις μέρες μας. Ο Πλάτων στα έργα του μιλάει για την ύπαρξη μιας ομορφιάς ουσιαστικής, της μορφής του ωραίου που συλλαμβάνεται από το νου και υπερβαίνει τη μεταβλητή ομορφιά των συγκεκριμένων αντικειμένων. Σύμφωνα με τον Πλάτωνα υπάρχει μια ιδανική μορφή του ωραίου σε έναν ιδεατό κόσμο, ξεχωριστό από τον εμπειρικό κόσμο, η οποία έχει τον ίδιο τρόπο ύπαρξης όπως οι μαθηματικές οντότητες των αριθμών και της τέλειας ισότητας. Ο Πλάτων αποδέχεται την ύπαρξη της ομορφιάς σε απλά πράγματα, όπως στους τόνους των φθόγγων, που είναι λείοι και λαμπροί και που αναδίδουν μια καθαρή μελωδία και είναι ωραίοι όχι σχετικά με κάτι άλλο αλλά καθ’ εαυτούς (Φίληβος 51β) ή όπως και τα απλά γεωμετρικά σχήματα, η ευθεία και η καμπύλη, τα επίπεδα και τα στερεά που παράγονται από αυτές και γίνονται με τόρνο, διαβήτη και κανόνα, τα οποία είναι και αυτά ωραία καθ’ εαυτά (Φίληβος 51γ).

Με βάση την πλατωνική θεωρία τα στοιχεία της ομορφιάς, τα οποία είναι κοινά στο χρώμα, στα απλά γεωμετρικά σχήματα, στο σχήμα του κανονικού πολυέδρου και του σώματος είναι η ενότητα, η συμμετρία, η απλότητα. Οι ρίζες όλων των αντιλήψεων για την ομορφιά των καθαρών γεωμετρικών σχημάτων βρίσκονται στον Πλάτωνα. Στον διάλογο του περί ηδονής (Φίληβο) γράφει ότι ουσιαστικά το κάλλος των σχημάτων δεν βρίσκεται στις ζωγραφιές που μας παρουσιάζουν οι περισσότεροι καλλιτέχνες. Το πνευματικό κάλλος υπάρχει μόνο στα γεωμετρικά σχήματα που κατασκευάζονται από τον κανόνα και τον διαβήτη. Η ελληνική τέχνη του Ε’ αιώνα, η αρχαία αιγυπτιακή τέχνη, η βυζαντινή, καθώς και η τέχνη της Αναγέννησης έδωσαν, άλλη λιγότερη και άλλη περισσότερη, σημασία στον παράγοντα αισθητή φύση, χωρίς να παραιτηθούν από τις γεωμετρικές ενασχολήσεις. Όταν αργότερα το πνεύμα της Αναγέννησης νεκρώθηκε, οι μιμητές της κατήντησαν να κατασκευάζουν άψυχα σχήματα και η εντύπωση του οπτικού φαινομένου εξουδετέρωσε τον πλαστικό διαλογισμό.

Αλλά, ο τρόπος με τον οποίο γεννήθηκαν οι μαθηματικοί νόμοι της ομορφιάς στον νου των Πυθαγορείων και του Πλάτωνα φαίνεται ότι πηγάζει από αβίαστη, αμερόληπτη και ουσιαστική παρατήρηση της φύσης. Μια σύγχρονη και σημαντική εργασία έγινε από τον αρχιτέκτονα Cyorgi Doczi, ο οποίος στο βιβλίο του The Power of Limits, Proportional Harmonies in Nature, Art & Architect κατέγραψε μια τεράστια μελέτη που περιλαμβάνει τη μαθηματική ανάλυση της κατασκευής του σώματος φυτών, ζώων αλλά και πλείστων αρχιτεκτονικών κατασκευών από τα αρχαία ελληνικά και αιγυπτιακά αγάλματα μέχρι έργα τέχνης του 20ου αιώνα. Μέσα από το έργο του Doczi φαίνεται ότι οι ανθρώπινες σωματομετρικές αναλογίες, η κατασκευή της πεταλούδας και του σώματος των ψαριών, η αρχιτεκτονική του κοχλία, του αλλόσαυρου και γενικότερα οι αναλογίες που διέπουν τις φυσικές δομές υπακούουν στις πυθαγόρειες αναλογίες (διαπασών, διατεσσάρων και διαπέντε) (1:2, 3:4, 2:3) και στην περίφημη ακολουθία (0, 1, 1, 2, 3, 5, 8, 13, 21…) του Finobacci ή Λεονάρδου της Πίζας (1175-1250) που θεωρήθηκε σαν ο μεγαλύτερος Δυτικός μαθηματικός του Μεσαίωνα. Όσο μεγαλώνει η ακολουθία αυτή τόσο ο λόγος δύο συνεχών αριθμών της ακολουθίας προσεγγίζει τον χρυσό αριθμό – χρυσή τομή 0.618 ή 1.618 (που
εκφράζεται σαν √5±1/2). Οι αριθμοί που σχηματίζουν την ακολουθία αυτή σχηματίζουν ως αρμονικές αναλογίες και μουσικές αρμονικές συνηχήσεις (π.χ. συγχορδία ντο-μι-σολ-ντο). Οι πυθαγόρειοι λόγοι 2:3=0.666, 3:5=0.6, 5:8=0.625, 8:13=0.615 πλησιάζουν τον χρυσό αριθμό 0.618.

Πάρα πολλοί καλλιτέχνες που ανήκουν στα πρωτοποριακά ρεύματα του 20ου αιώνα (Cezanne, Kandinsky, Klee, Mondrian, κυβιστές) επανέφεραν την εικαστική τέχνη στον σωστό δρόμο των αναζητήσεων των πυθαγορείων και πλατωνικών αξιών δηλ. των πλαστικών αξιών και προσπάθησαν να υποτάξουν τα φαινόμενα σε μαθηματικές αναλογίες και στις σχέσεις των γεωμετρικών σχημάτων, δίνοντας έτσι στο ζωγραφικό έργο νομοτέλεια. Ο Cezanne είχε πει κάποτε ότι κάθε τι στη φύση διαμορφώνεται σύμφωνα με τα γεωμετρικά σχήματα της σφαίρας, του κώνου και του κυλίνδρου. Οι περίφημες απολλώνιες τομές παίζουν έναν κυριότατο ρόλο στις κατασκευές
σύγχρονων έργων των κονστρουκτιβιστών και στα έργα ορισμένων αφηρημένων μεγάλων σύγχρονων δημιουργών όπως π.χ. στα έργα του Γ.
Ξενάκη που χρησιμοποιούν ιδιαίτερα τα ανώτερα μαθηματικά και εμπνέονται από ειδικές επιφάνειες τα υπερβολικά παραβολοειδή, τα ελλειπτικά παραβολοειδή και τις αναπτυκτές επιφάνειες (βλ. Παντελή
Ξαγοράρη, Δομές και Μεσότητες στην Τέχνη, Εκδόσεις Παρατηρητής,
Θεσσαλονίκη 1996).

Μια επιστημονική μελέτη που δημοσιεύθηκε στο επιστημονικό περιοδικό βασικής έρευνας Nature τον Μάρτιο του 2000 απέδειξε ότι οι συνηχήσεις που προκύπτουν από τους απλούς αυτούς πυθαγόρειους λόγους (2:3, 3:4, 1:2), έχουν και βιολογική σημασία. Κατά κάποιον τρόπο φαίνεται ότι ο ανθρώπινος εγκέφαλος είναι κουρδισμένος όπως και ένα μουσικό όργανο, ώστε να συντονίζεται με αυτές τις απλές αρμονικές συνηχήσεις. Η μελέτη αυτή έδειξε ότι όταν ακούμε σύμφωνα μουσικά διαστήματα δηλ. που προέρχονται από τους απλούς αρμονικούς λόγους 2:3, 3:4 και 1:2 το ηλεκτρικό σήμα της λειτουργίας του εγκεφάλου (ηλεκτροεγκεφαλογράφημα – ΗΕΓ), που προέρχεται από διαφορετικές εγκεφαλικές περιοχές, είναι απόλυτα συμμετρικό, ενώ όταν ακούμε διάφωνα διαστήματα δηλαδή μη απλών ακεραίων αρμονικών λόγων το ΗΕΓ κατά διαφορετική εγκεφαλική περιοχή εμφανίζει μεγάλη ασυμμετρία. Εδώ θα πρέπει να συνδέσουμε τα ευρήματα αυτά της σύγχρονης έρευνας με το μεγαλείο της θεωρητικής σκέψης και της απροκατάληπτης παρατήρησης των Πυθαγορείων, του Πλάτωνα αλλά και πολλών άλλων αναστημάτων της καθαρής μαθηματικής σκέψης της αρχαιότητας όπως π.χ. του Απολλώνιου, του Αρχιμήδη, του Ευκλείδη, του Διόφαντου κ.λπ. Η φύση, όταν την παρατηρεί κάποιος χωρίς
προλήψεις και με καθαρό μυαλό διδάσκει απόλυτα. Στο σημείο αυτό ταιριάζουν απόλυτα τα λόγια του Paul Valery που σε έναν διάλογο του (βλ. Ευπαλίνος ή ο Αρχιτέκτων, Εκδ. Αγρα, Πρόλογος Αγγ. Σικελιανού, μτφρ. Ελλης Λαμπρίδη) παρουσιάζει έναν Φοίνικα ναυπηγό, έναν άνθρωπο με τερατώδη και πρωτόγονη φύση, χωρίς προλήψεις, που η καθαρή του σκέψη πλησιάζει τη βαθιά και ανεξερεύνητη ουσία των πραγμάτων, αποκαλύπτοντας τις ενδότερες σχέσεις και δομές τους. «Δεν έπαυε να εμβαθύνει τα ανεξερεύνητα μέρη της τέχνης του, σπάζοντας τα απολιθωμένα συμπλέγματα των ιδεών και ξανά πιάνοντας τα πράγματα από την πηγή τους. Διαλογιζόταν με πάθος τη φύση των ανέμων και των υδάτων, την κινητικότητα και την αντίσταση των ρευστών. Στοχαζόταν πώς γεννιούνται οι τρικυμίες και οι απανεμιές, πώς κυκλοφορούνε τα χλιαρά ρεύματα και πώς εκείνοι οι αμάλαγοι ποταμοί που κυλούνε, μυστηριωδώς καθαροί, ανάμεσα σε σκοτεινά τείχη αλμυρό νερό.

Αναλογίζονταν τις ιδιοτροπίες και τα μετανιώματα που έχουν οι αύρες, τις αβεβαιότητες των βυθών και των διαύλων. Πίστευε πως ένα καράβι πρέπει, κατά κάποιο τρόπο, να δημιουργείται από τη γνώση της θάλασσας και σχεδόν να πλάθεται από το κύμα το ίδιο. Χάραζε παράδοξα σχήματα που καθιστούσαν γι’ αυτόν, ορατές τις μυστικές ιδιότητες του πλοίου του, αλλά δεν μπορούσε να αναγνωρίσει κανείς σε αυτά τίποτε που να θυμίζει καράβι.

Οι θεραπευτικές ιδιότητες του αυλού
Οι διάφορες μορφές αυλού είναι τα όργανα που κατεξοχήν χρησιμοποίησε από τα αρχαία χρόνια ο άνθρωπος για να εκφράσει τα συναισθήματα του. Πάνω στο πρώτο καλάμι που έκοψε και στο πρώτο ξύλο που χάραξε φύσηξε μέσα το πνεύμα του που μορφοποιήθηκε σε μουσικό ήχο. Οι αυλοί ήσαν τα πιο σημαντικά όργανα των Αρχαίων Ελλήνων και συνδέθηκαν με την λατρεία και το πνεύμα τού Διονύσου που χαρακτηρίζονταν από πάθος, ορμητικότητα και υπερβολή στην έκφραση. Σχεδόν πάντα παίζονταν σε ζευγάρια (δίαυλος η δίδυμος η δικάλαμος αυλός ) ο καθένας με το δικό του επιστόμιο. Ο ίδιος αυλητής κρατούσε έναν αυλό σε κάθε χέρι και φυσούσε ταυτόγχρονα και τούς δύο μαζί. Ο ένας αυλός έπαιζε την αρμονία ( έτσι ονόμαζαν οι αρχαίοι αυτό που λέμε σήμερα μελωδία ), ενώ ο άλλος αυλός έπαιζε κάποιο είδος ετεροφωνικής συνοδείας η συνηθέστερα κάποια σταθερή νότα, αυτό που θα λέγαμε σήμερα ισοκράτημα. Ο θεός Πάνας κρατά χαρακτηριστικά τόν αυλό-έναν πρόδρομο της σημερινής βουκολικής φλογέρας που ποιμαίνει και καταπραΰνει. Η σημασία του ήχου των αυλών στην αρχαιότητα τονίζεται από τον Πλάτωνα στο έργο του Κρίτων όπου και αναφέρει ότι οι νόμοι της πολιτείας πρέπει να έχουν τον παιδευτικό χαρακτήρα τής μουσικής τού αυλού. Αναφέρεται ότι ο διάσημος αυλητής Ισμηνίας βλέποντας την πόλη των Θηβών να έχει γίνει σωρός από ερείπια
σκέφθηκε να γονατίσει με τον αυλό του μπροστά στα πόδια τού Μεγάλου
Αλεξάνδρου και να παίξει μία θλιβερή μελωδία που θα απέπνεε απόγνωση και θα ικέτευε για οίκτο, μήπως με τον αυλό και τούς μελωδικούς θρήνους μπορέσει να αποσπάσει το έλεος του στρατηγού.

Όμως ο Αλέξανδρος δεν κάμφθηκε και διέταξε το στρατό του να κατασκάψει τα Επτάπυλα τείχη και την πόλη των Θηβών ολόκληρη. Ψυχορραγούσε ο Ισμηνίας και όμως έπαιζε αιμόφυρτος χορευτικούς ρυθμούς για τούς Θηβαίους. Έτσι ο ήχος τών διδύμων αυλών του Ισμηνία συνόδευε την καταστροφή των Θηβών όπως ακριβώς και όταν κατασκευάζονταν τα τείχη της πόλης, η λύρα τού Αμφίωνος τα έκτιζε με την μελωδία της . O αυλός εξακολουθεί ναι είναι δεμένος με την παράδοση τού ελληνικού λαού στους βυζαντινούς αλλά και στους νεώτερους χρόνους και εμφανίζεται με διάφορες ονομασίες όπως ζουρνάς, καραμούζα, πίπιζα. Ο πρόγονος του σημερινού πλαγιαύλου (γνωστού σαν φλάουτου, flauto traverso) κατάγεται από τις χώρες της ανατολής και έχει περισσότερο σχέση με το γνωστό μας νέι-το νέι το γλυκύ το πράον που σχολιάζει και ο Αλέξανδρος Παπαδιαμάντης.

Σε πολλές από τις παραδόσεις της ανατολής αποδίδεται θεραπευτική δύναμη και ξεχωριστές ιδιότητες στα διάφορα είδη αυλού όπως πχ το ιαπωνέζικο σακουχάσι από καλάμι μπαμπού ή το ινδικό φλάουτο. Σε πολλές από αυτές τις χώρες τής Ανατολής ο ήχος του αυλού συνδέεται με το φίδι. Το φίδι είναι το ζώο που παίζει-σε όλες τίς εθνικές παραδόσεις-σημαντικό ρόλο στην εξέλιξη του ανθρώπου από τον Κήπο τής Εδέμ μέχρι τις τελετές των ναών, στην μυθολογία και σε πολλά άλλα θέματα και πάντα αντιπροσώπευε την ανάπτυξη της συνείδησης. Στον άνθρωπο η σπονδυλική στήλη είναι μία υπενθύμιση τού φιδιού πού καθώς στέκεται αρκετά σε κάθετη στάση, αναγκάζει την συνείδηση να αναπτυχθεί. Έτσι ο αυλός, το φίδι και η ανάπτυξη τής ανθρώπινης συνείδησης συνδέονται πολύ στενά. Οι γητευτές των φιδιών αντιλήφθηκαν την επίδραση τού ήχου πάνω στο ζώο αυτό που τόσο μοιάζει με την σπονδυλική μας στήλη. Η επίδραση του ήχου είναι
μοναδική. Το φίδι αναγκάζεται να εγκαταλείψει την οριζόντια στάση του και να ανυψωθεί τρέμοντας σε μία τέλεια κάθετη στάση, ανάλογα με τις μελωδίες του αυλού που μαγεύουν το σώμα. Η ανύψωση του φιδιού είναι ένα επικίνδυνο παιχνίδι που περιγράφεται πολύ καλά σε ανατολικά κείμενα ιερατικής σοφίας . Οι σωλήνες πολλών αυλών μπορούν να έχουν τόσο χαμηλό τόνο ώστε μόνον ο κραδασμός να γίνεται αισθητός, ορισμένες δε χαμηλές νότες πρέπει να μένουν σιωπηλές, γιατί οι κραδασμοί που παράγουν μπορούν να γκρεμίσουν τοίχους και να καταστρέψουν κτίρια. Έτσι η δύναμη τού ήχου που αιχμαλωτίζεται στους ξύλινους αυλούς-σωλήνες μπορεί να διαθέτει πολύ μεγάλη ενέργεια.

Σύμφωνα με την ινδική παράδοση η απλή φλογέρα με τις επτά τρύπες που συνδέεται στενά με την κατασκευή τής ανθρώπινης σπονδυλικής στήλης αντιπροσωπεύει τα επτά μείζονα τσάκρα δηλαδή επίπεδα ενεργείας αρμονίας στο ανθρώπινο σώμα.

Στον δυτικό κόσμο κατά την διάρκεια του μεσαίωνα αλλά και στην περίοδο της αναγέννησης θεωρείτο ότι ο ήχος του αυλού μπορεί να θεραπεύει τούς αφόρητους πόνους τής ποδάγρας, τις επιληπτικές κρίσεις αλλά πολλές φορές και το κοινό κρυολόγημα υπήρχαν μάλιστα μουσικά κομμάτια για φλάουτο (σε φρύγιο τρόπο) που εδίδονταν σε ασθενείς υπό μορφή ιατρικής συνταγής. Όλες αυτές οι αρχαίες παραδόσεις και δοξασίες γύρω από την θεραπευτική και μαγική δύναμη των ξύλινων πνευστών εκφράζονται ακόμη και στην περίφημη όπερα του W. A. Mozart με τίτλο ο Μαγικός Αυλός (Die Zauberflote) όπου ο ήρωας Ταμίνο χρησιμοποιεί την δύναμη του φλάουτου για να απελευθερώσει την αγαπημένη του Παμίνα που κρατά ο ιερέας Ζαράστρο (χαρακτηριστική άρια …Πόσο μεγάλη είναι η δύναμη σου φλάουτο μου, γύρω σου μαζεύονται ακόμη και τα άγρια θηρία με χαρά). Αναφέρεται ότι ένας Γάλλος μηχανικός, ο καθηγητής Gavraud, o οποίος είχε
παθιαστεί με το φαινόμενο τού ήχου και του είχε κεντρίσει το ενδιαφέρον
η μεγάλη γκάμα χαμηλών συχνοτήτων που μπορεί να παράγει η σφυρίχτρα της γαλλικής αστυνομίας, κατασκεύασε ένα γιγάντιο ομοίωμά της μήκους 2 μέτρων, που λειτουργούσε με πεπιεσμένο αέρα. Ο άτυχος τεχνικός που την δοκίμασε πρώτος πέθανε ακαριαία και η νεκροψία έδειξε πώς τα εσωτερικά του όργανα είχαν υποστεί πλήρη ρήξη εξαιτίας του ήχου.

Σε μία πρωτοποριακή μελέτη που έγινε στο Ωνάσειο Καρδιοχειρουργικό Κέντρο (Dritsas A 2000) βρέθηκε ότι η μουσική μπορεί να χρησιμοποιηθεί με σκοπό τη χαλάρωση και την μείωση του ψυχοσωματικού stress ακόμη και σε ασθενείς που νοσηλεύονται σε καρδιολογική μονάδα εντατικής θεραπείας. Η επίδραση της χαλαρωτικής μουσικής στον εγκέφαλο μας μπορεί να μεταφράζεται ευεργετικά σε μείωση των καρδιακών παλμών αλλά και της αρτηριακής πίεσης.

Στην μελέτη αυτήν που δοκιμάσθηκε ένας μεγάλος αριθμός μουσικών ηχοχρωμάτων η συντριπτική πλειοψηφία των ασθενών που μετείχαν (95%) θεωρεί ότι ο ήχος του φλάουτου αποτελεί ένα από τα πλέον χαλαρωτικά-θεραπευτικά ηχοχρώματα .

Όλες λοιπόν οι αρχαίες παραδόσεις & μυθολογίες συγκλίνουν πάνω στο ζήτημα των θεραπευτικών δυνατοτήτων τού αυλού. Στις απόψεις αυτές έρχονται να προστεθούν και σύγχρονα επιστημονικά στοιχεία, μέσω της επιστήμης της μουσικοθεραπείας, που ενισχύουν αντικειμενικά την χρήση τού ξύλινου πνευστού ως μαγικού αυλού.

Σύνδεση με την σύγχρονη επιστημονική τεκμηρίωση
Υπάρχουν απίστευτες ομοιότητες και αναλογίες ανάμεσα στην κοσμοθεωρία της σύγχρονης μουσικοθεραπείας και δραματοθεραπείας και στα Διονυσιακά δρώμενα ή το σύγχρονο καρναβάλι. Άλλωστε σήμερα οι τεχνικές των επιστημονικά εκπαιδευμένων μουσικοθεραπευτών τελικά παραπέμπουν στην Απολλώνια και την Διονυσιακή προσέγγιση μέσα από την αξιόπιστη ανάλυση που μας προσέφερε στο ζήτημα αυτό η Πλατωνική θεωρία. Σήμερα οι μύθοι και οι δοξασίες του αρχαίου κόσμου όσον αφορά τις θεραπευτικές δυνατότητες της μουσικής έχουν βρει τη θέση τους μέσα στη σύγχρονη επιστήμη της μουσικοθεραπείας-είτε της βιωματικής θεραπείας (music therapy) είτε της χρήσης προ-επιλεγμένης μουσικής (music medicine) ως συμπλήρωμα της κλασικής ιατρικής αγωγής για την αντιμετώπιση του άγχους, του πόνου, των προβλημάτων του ύπνου, για χρήση σε μονάδες εντατικής θεραπείας ενηλίκων και νεογνών και για πολλές άλλες κλινικές εφαρμογές. Οι αρχαίοι Έλληνες φαίνεται ότι είχαν επίσης κατανοήσει εμπειρικά αυτό που σήμερα αποδεικνύουν οι γνωστικοί
νευροεπιστήμονες με τις απεικονιστικές τεχνικές μελέτης του εγκεφάλου (PET scan, Functional MRI) ότι δηλαδή η μουσική παιδεία βοηθάει στην ανάπτυξη και άλλων δεξιοτήτων εκτός από τις καθαρά μουσικές δεξιότητες. Τα παιδιά που αρχίζουν μουσική στα 6-7 τους χρόνια αποκτούν μεγαλύτερη ικανότητα συγκέντρωσης, καλύτερη μνήμη, καλύτερη μαθηματική ικανότητα, αποκτούν πειθαρχία στη μελέτη τους και αποκτούν μεγαλύτερη δυνατότητα ανεξαρτησίας κινήσεων. Επίσης τα παιδιά που συμμετέχουν σε ορχήστρες ή χορωδίες μαθαίνουν να συνεργάζονται καλύτερα με άλλα παιδιά και να έχουν καλύτερη δυνατότητα ακρόασης του διπλανού τους ανθρώπου άρα μεγαλύτερη δυνατότητα επικοινωνίας. Οι αρχαίοι Έλληνες ήξεραν ότι με την μουσική εκπαίδευση θα παράγουν περισσότερο ανεπτυγμένους εγκεφάλους και θα στελεχώσουν την κοινωνία τους με άτομα που διαθέτουν σημαντικές δεξιότητες, δεν ήταν καθόλου τυχαίο ότι τοποθετούσαν την μουσική στον κορμό της παιδείας. Η σύγχρονη παιδεία κατευθύνει περισσότερο τα παιδιά στο να πετύχουν κάποια επαγγελματική μελλοντική θέση στην κοινωνία μέσω της μουσικής παρά στο να δείξει στα παιδιά τις δυνατότητες της μουσικής και να τα μαθαίνει πως θα γίνουν δημιουργικοί πολίτες μέσω μουσικής.


ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ
Μ. L. West. Αρχαία Ελληνική Μουσική, Εκδόσεις Παπαδήμα, Αθήνα
1999.
Θανάσης Δρίτσας. Η μουσική ως φάρμακο. Εκδόσεις Info Health,
Αθήνα, 2003.
Παπαδοπούλου Ζώζη. Μουσική και ψυχοσωματική αγωγή στην Αρχαία
Ελλάδα, στο Θανάσης Δρίτσας (επιμέλεια), Μουσικοκινητικά Δρώμενα
ως Μέσον Θεραπευτικής Αγωγής, Εκδόσεις Εθνικού Ιδρύματος
Ερευνών, Αθήνα 2003
Dodds E. R (μτφρ. Γ. Γιατρομανωλάκη). Οι Έλληνες και το Παράλογο,
Αθήνα 1978.
Gyorgi Doczi. The Power of Limits: Proportional Harmonies in Nature,
Art and Architect. Eds Shambhala 1981.
Παντελής Ξαγοράρης. Δομές και Μεσότητες στην Τέχνη, Εκδόσεις
Παρατηρητής, Θεσσαλονίκη 1996.
Ευπαλίνος ή ο Αρχιτέκτων. Πρόλογος Αγγ. Σικελιανού και μετάφραση
Έλλης Λαμπρίδη. Εκδόσεις Άγρα.
Warren D Anderson. Music and Musicians in Ancient Greece. Eds.
Cornell University Press (1994).
Ψευδοκαλλισθένης. Αλεξάνδρου Βίος. Εισαγωγή-Απόδοση Α. Ασωνίτη.
Εκδόσεις Πατάκη (1999).
Cheryl Dileo. Applications of Music in Medicine. Eds. American Music
Therapy Association (AMTA) 1999.
Gimbel Theo. Form, sound, color and healing (1998).
McClellan Randall (PhD). Οι θεραπευτικές ιδιότητες της μουσικής.
Εκδόσεις Fagoto, Αθήνα 1997.

Dritsas A. The effect of music on hemodynamic and neuroendocrine
parameters in cardiac patients. Proceedings of the 2 nd international
Meeting of the Onassis Cardiac Surgery Center, Athens, December 2000.